Wanneer geloof in verzet komt

Over de strijd om de menselijke waardigheid

Er gebeurde iets bijzonders in Amerika. Iets wat mogelijk veel verder reikt dan de overwinning van de Democraten bij de tussentijdse verkiezingen van 3 november 2026. Natuurlijk zijn de uitslagen opmerkelijk. De Democraten veroverden de meerderheid in beide kamers van het Congres. Zelfs Texas, decennialang een Republikeins bolwerk, koos een Democratische senator. Maar wie uitsluitend naar de verkiezingskaart kijkt, zou weleens iets wezenlijks over het hoofd kunnen zien.

Getuige
Want achter de verschuiving van rood naar blauw tekent zich mogelijk een andere beweging af. Een beweging die raakt aan menselijke waardigheid, gelijkwaardigheid, solidariteit en gerechtigheid. En…opmerkelijk genoeg spelen religieuze overtuigingen daarin opnieuw een belangrijke rol. Niet de religie die de macht zegent, mensen buitensluit of gehoorzaamheid verlangt. Maar een geloof dat vragen stelt, machthebbers ter verantwoording roept en zich verbindt met mensen die aan de rand van de samenleving zijn terechtgekomen.
We zijn getuige van een hernieuwde belangstelling voor een oude gedachte: geloof dat niet bevrijdt, heeft iets wezenlijks van zijn oorspronkelijke betekenis verloren.

Geldwisselaars
Een van de opmerkelijkste winnaars is James Talarico, de 37-jarige Democraat die in Texas de Republikein Ken Paxton versloeg. Talarico is voormalig onderwijzer, theologisch geschoold en presbyteriaans christen. Hij spreekt openlijk over zijn geloof, maar doet dat op een manier die sterk afwijkt van het christelijk nationalisme waarmee de Amerikaanse politiek vertrouwd is geraakt.
Voor Talarico is Jezus niet de hemelse bevestiging van bestaande machtsverhoudingen. Hij ziet in Jezus ook de profetische gestalte die zich keert tegen onrecht, religieuze schijnheiligheid en de onderwerping van mensen aan economische en politieke belangen.
In zijn overwinningsrede verwees hij naar Jezus die de tafels van de geldwisselaars in de tempel omverwerpt. Een veelzeggend beeld. Jezus bleef niet op veilige afstand van het onrecht, maar trad handelend op.
Natuurlijk kunnen we Jezus niet eenvoudig tot een hedendaagse politicus maken. Maar het verhaal stelt wel een ongemakkelijke vraag: wat betekent geloof wanneer het geen gevolgen heeft voor onze omgang met macht, rijkdom en kwetsbare mensen?
Talarico spreekt over een politiek van liefde. Dat klinkt misschien sentimenteel, totdat we ontdekken dat liefde hier geen aangename emotie is, maar een maatschappelijke verantwoordelijkheid. Liefde die zich niet vertaalt in gerechtigheid, dreigt vrijblijvend te blijven.

Terugkeer
Wie hem hoort spreken, kan moeilijk om de Latijns-Amerikaanse bevrijdingstheologie heen. Die verwantschap is niet uitsluitend een interpretatie van buitenaf. Talarico heeft zelf gewezen op de invloed van deze theologische beweging. Daarmee komen we bij Gustavo Gutiérrez, de Peruaanse priester die in 1971 zijn baanbrekende boek Theologie van de bevrijding publiceerde. Gutiérrez stelde een vraag die de traditionele theologie fundamenteel uitdaagde: hoe kunnen we spreken over een liefdevolle God wanneer miljoenen mensen leven in armoede, onderdrukking en vernedering? Zijn antwoord was ingrijpend. Theologie kan niet uitsluitend bestaan uit nadenken over God. Zij moet beginnen bij de werkelijkheid van mensen, in het bijzonder bij degenen die worden uitgesloten. Daarbij ging het hem niet om liefdadigheid alleen. Natuurlijk moeten hongerige mensen te eten krijgen. Maar waarom hebben zij eigenlijk honger? Welke economische en politieke structuren houden hun armoede in stand? Gier klinkt de beroemde uitspraak van de Braziliaanse bisschop Hélder Câmara: Toen ik de armen te eten gaf, noemden ze mij een heilige. Toen ik vroeg waarom de armen arm waren, noemden ze mij een communist. 

Mysticus
De bevrijdingstheologie heeft ook een belangrijke Amerikaanse verwant: Howard Thurman (1899–1981), de zwarte theoloog en mysticus die grote invloed uitoefende op Martin Luther King en de burgerrechtenbeweging. In zijn boek Jesus and the Disinherited uit 1949 stelde Thurman een indringende vraag: wat heeft het christendom te zeggen tegen mensen die leven onder angst, vernedering en onderdrukking? Thurman herinnerde eraan dat Jezus zelf behoorde tot een onderworpen volk. Zijn boodschap moest daarom allereerst verstaan worden vanuit de werkelijkheid van mensen die nauwelijks macht bezitten. Opmerkelijk is dat James Talarico juist dit boek heeft aanbevolen.
Bij Thurman ontmoeten mystiek en maatschappelijke bevrijding elkaar. Zijn spiritualiteit was geen vlucht uit de werkelijkheid, maar een bron van innerlijke vrijheid. Want onderdrukking beschadigt niet alleen de maatschappelijke positie van mensen. Zij kan ook hun zelfbeeld, hun vertrouwen en hun gevoel van eigenwaarde aantasten. Bevrijding begint daarom ook wanneer mensen ontdekken dat hun waardigheid nooit afhankelijk is geweest van de erkenning door hun onderdrukkers.

Bijkomstigheid
Verwante accenten treffen we aan bij paus Leo XIV, de eerste Amerikaanse paus. Zijn verhouding tot Donald Trump laat zich niet eenvoudig beschrijven als een tegenstelling tussen twee politieke kampen. De paus vertegenwoordigt immers geen Amerikaanse oppositiepartij. Hij spreekt vanuit een lange traditie van katholiek sociaal denken. Toch heeft hij zich kritisch uitgesproken over oorlog, migratiebeleid en de behandeling van kwetsbare mensen. Bijzonder belangrijk is zijn apostolische exhortatie Dilexi te – Ik heb je lief – uit oktober 2025. Daarin benadrukt Leo XIV dat de zorg voor armen geen bijkomstige activiteit van het christendom is. Zij behoort tot het hart ervan. Armoede is niet uitsluitend een individueel probleem. Zij hangt samen met maatschappelijke structuren, economische verhoudingen en politieke beslissingen.
Dat brengt Leo dicht bij vragen die Gustavo Gutiérrez en Leonardo Boff tientallen jaren eerder stelden, al vallen de katholieke sociale leer en de bevrijdingstheologie niet volledig samen. Maar.. ze ontmoeten elkaar in een fundamentele overtuiging: de waardigheid van mensen is niet afhankelijk van hun economische waarde, maatschappelijke positie, afkomst of bruikbaarheid.

Moslimarts uit Michigan
Nog een opmerkelijke verkiezingswinnaar is Abdul El-Sayed, arts en epidemioloog, die in Michigan werd gekozen tot de eerste islamitische senator in de Amerikaanse geschiedenis. Zijn verkiezing heeft bijzondere betekenis in een land waarin moslims regelmatig onderwerp zijn geweest van wantrouwen, verdachtmakingen en politieke polarisatie. El-Sayed spreekt vanuit zijn ervaring als arts en deskundige op het gebied van volksgezondheid over de omstandigheden die bepalen of mensen gezond kunnen leven. Gezondheid is immers meer dan de afwezigheid van ziekte. Zij hangt samen met huisvesting, bestaanszekerheid, onderwijs, werk en toegang tot medische zorg. Hier ontmoeten verschillende religieuze tradities elkaar op een verrassende manier.
De christelijke bevrijdingstheologie en islamitische opvattingen over sociale verantwoordelijkheid zijn niet identiek. Maar beide kunnen aanleiding geven tot vragen over gerechtigheid, solidariteit en verantwoordelijkheid voor kwetsbare mensen.

Wie mag er aan tafel zitten?
De verkiezingen brachten een indrukwekkende reeks historische primeurs. Chris Pappas werd de eerste openlijk homoseksuele man die tot de Amerikaanse Senaat werd gekozen. Peggy Flanagan werd de eerste inheemse Amerikaanse vrouw in de Senaat. Deb Haaland werd de eerste inheemse Amerikaanse vrouw die gouverneur van een staat werd, in New Mexico. Keisha Lance Bottoms werd in Georgia de eerste zwarte vrouw die tot gouverneur van een Amerikaanse staat werd gekozen. Gina Hinojosa werd de eerste Latina gouverneur van Texas. David Crowley werd de eerste zwarte gouverneur van Wisconsin en Aaron Ford de eerste zwarte gouverneur van Nevada. In Californië werd Xavier Becerra de eerste Latino gouverneur sinds 1875. Ook de Republikein Byron Donalds schreef geschiedenis als de eerste zwarte gouverneur van Florida.
Deze ontwikkelingen zijn belangrijk, juist omdat menselijke waardigheid geen exclusief bezit van één politieke partij is. Waarom zijn zulke verkiezingen historisch? Omdat grote groepen mensen gedurende lange tijd nauwelijks toegang hadden tot de plaatsen waar politieke beslissingen werden genomen.
De geschiedenis van de democratie is ook een geschiedenis van mensen die moesten vechten om als volwaardige burgers erkend te worden. Daarom gaat het niet alleen om vertegenwoordiging. Het gaat om zeggenschap. Niet langer uitsluitend spreken over mensen die worden buitengesloten, maar ruimte maken zodat zij zelf kunnen spreken, beslissen en verantwoordelijkheid dragen. Dat is een diep inzicht van de bevrijdingstheologie: bevrijding wordt niet aan mensen geschonken als een gunst. Mensen worden zelf handelende personen in hun eigen geschiedenis. 

Voorbij rood en blauw
Natuurlijk spelen politieke partijen een belangrijke rol. Democratische instituties, verkiezingen en machtswisselingen zijn onmisbaar. Maar het zou jammer zijn wanneer we blijven steken in de vraag of Amerika rood of blauw kleurt. Want onder die tegenstelling ligt een fundamentelere kwestie. Hoe gaan we om met mensen die anders zijn dan wij? Met vreemdelingen, armen, vluchtelingen en religieuze minderheden?
Hoe voorkomen we dat economische macht zich ontwikkelt tot politieke almacht? Hoe beschermen we de democratie tegen willekeur en onderdrukking?
Een verkiezingsuitslag bewijst nog geen geestelijke omwenteling. Mensen stemmen om uiteenlopende redenen. Economische onzekerheid en onvrede met regeringsbeleid kunnen minstens zo belangrijk zijn als morele overtuigingen. Toch mogen we de diepere vragen die deze verkiezingen oproepen niet negeren. Misschien ligt daar een mogelijkheid om opnieuw na te denken over de maatschappelijke betekenis van religie. Niet als instrument om mensen te verdelen in gelovigen en ongelovigen, insiders en outsiders, uitverkorenen en verworpenen. Maar als inspiratiebron voor een samenleving waarin mensen elkaar niet allereerst als concurrenten of bedreigingen beschouwen, maar als medemensen.

De maatstaf is de mens
We hoeven geen voorkeur voor rood of blauw uit te spreken om te erkennen dat mensenrechten, vrijheid en menselijke waardigheid fundamentele waarden zijn. Politieke onpartijdigheid betekent immers niet dat we moreel onverschillig moeten zijn. We kunnen onafhankelijk staan tegenover politieke partijen en tegelijkertijd kritisch zijn op onderdrukking, discriminatie, ontmenselijking en machtsmisbruik — ongeacht wie daarvoor verantwoordelijk is. Misschien is dat de belangrijkste verbinding tussen Gutiérrez, Boff, Thurman, Dietrich Bonhoeffer, paus Leo XIV, Talarico en de maatschappelijke vragen die El-Sayed oproept. Niet dat zij allemaal hetzelfde denken. Maar dat hun denken ons uitnodigt om de mens opnieuw centraal te stellen. De vraag is dan niet langer uitsluitend wie de verkiezingen heeft gewonnen. De vraag wordt: wat betekent deze overwinning voor de mensen die tot nu toe nauwelijks werden gehoord? En misschien nog fundamenteler: wat betekent het om mens te zijn in een wereld waarin de waardigheid van mensen voortdurend onder druk staat? Want uiteindelijk wordt de kwaliteit van een beschaving niet uitsluitend zichtbaar in haar economische groei, militaire macht of politieke overwinningen. Zij wordt vooral zichtbaar in de manier waarop zij omgaat met degenen die het minst vanzelfsprekend meetellen. Niet de macht is de maatstaf van de mens. De mens is de maatstaf van de macht.